Chữ giản thể và chữ phồn thể là hai cách chuẩn chính thức để viết chữ Hán. Chúng không phải hai ngôn ngữ không liên quan, và cũng không phải hai phương ngữ nói. Một người ở Bắc Kinh và một người ở Đài Bắc có thể bàn cùng một tin tức bằng Quan thoại, rồi viết cuộc trò chuyện đó bằng hai bộ chữ khác nhau. Câu nói có thể gần như giống nhau. Trang giấy trông khác.
Khác biệt đó quan trọng ngay khi bạn xuất bản, địa phương hóa phần mềm, hoặc gửi tệp qua các vùng. Trường học, chính quyền, báo chí và bàn phím điện thoại chọn một chuẩn. Độc giả của chuẩn kia thường đoán được lượng bất ngờ, nhất là khi có ngữ cảnh, nhưng tài liệu chính thức và giao diện vẫn cần dạng chữ được kỳ vọng. Đoán không phải quy trình xuất bản.
Hai chuẩn viết, một truyền thống chữ
Chữ Hán có lịch sử liên tục hơn ba nghìn năm. Giáp cốt văn, kim văn và triện thư là những giai đoạn sớm hơn của truyền thống đó. Giản thể và phồn thể là điểm đến hiện đại của cùng một dòng, không phải chỗ đứt thành hai ngôn ngữ mới.
Chữ phồn thể giữ hình chữ đã được chuẩn hóa trong từ điển triều đại và sau đó trong khải thư. Nhiều hình đó vẫn là những chữ người ta thấy trên biển đền, sách cũ, và trên ấn phẩm ở Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao.
Chữ giản thể là chuẩn thế kỷ XX được thúc đẩy tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, đặc biệt qua các cải cách những năm 1950 và 1960. Mục tiêu công khai được nêu là biết chữ: ít nét hơn, ít dạng biến thể hơn, và bộ chữ lớp học thống nhất hơn. Singapore sau đó chấp nhận chữ giản thể cho giáo dục và dùng chính thức. Cách chữ được giản hóa nói rõ hơn về các phương pháp.
Không hệ nào là kiểu viết tay tùy tiện. Cả hai đều được dạy như dạng in đúng. Người ta vẫn viết tay nhanh hơn, cẩu thả hơn ở cả hai vùng. Chữ viết tay không chính thức đó không phải thứ bộ chuyển đổi thay đổi.
Mỗi hệ được dùng ở đâu
- Chữ giản thể: Trung Quốc đại lục, Singapore, và nhiều sản phẩm coi các thị trường đó là locale tiếng Trung mặc định.
- Chữ phồn thể: Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao, và một phần lớn báo chí, nhà thờ, hội gia tộc và hiệu sách người Hoa hải ngoại.
Bản đồ là điểm khởi đầu, không phải bài kiểm tra tính cách. Một gia đình ở Vancouver có thể đọc báo phồn thể và nhóm chat giản thể trong cùng một tuần. Một công ty ở Thâm Quyến vẫn có thể cần chuỗi phồn thể cho danh sách cửa hàng Đài Loan. Chọn chuẩn mà độc giả của bạn kỳ vọng, không phải chuẩn bạn gõ nhanh nhất.
Ngôn ngữ nói là lựa chọn riêng. Quan thoại là chuẩn nói thường gặp trên lớp ở cả Trung Quốc đại lục và Đài Loan, với khác biệt về giọng và từ vựng. Lời nói hàng ngày ở Hồng Kông thường là tiếng Quảng. Chữ viết ở Hồng Kông vẫn dùng chữ phồn thể, và có thể gồm cách diễn đạt gần tiếng Quảng hơn một bài xã luận Bắc Kinh. Xem chữ phồn thể Đài Loan và Hồng Kông.
Điều thực sự đổi trên trang
Thay đổi dễ thấy nhất là số nét. 国 có ít nét hơn 國. 门 đơn giản hơn 門. 马 đơn giản hơn 馬. Người học để ý điều này trước vì dễ nhìn thấy.
Thay đổi thứ hai quan trọng hơn với phần mềm: một số chữ giản thể gộp vài chữ phồn thể thành một hình. 后 có thể đứng cho chữ tôn xưng 后 và cho 後 (“sau” hoặc “phía sau”). 发 có thể đứng cho 發 (“phát triển, phát hành”) và 髮 (“tóc”). Đi từ phồn thể sang giản thể thường làm mất một sự phân biệt. Đi ngược từ giản thể sang phồn thể đòi hỏi một lựa chọn. Đó là lý do chuyển đổi không phải vòng khứ hồi không mất mát. Một chữ giản thể, vài dạng phồn thể đi qua các trường hợp thường gặp.
Thay đổi thứ ba là từ vựng vùng miền. Đài Loan và Hồng Kông không luôn viết cùng một từ cho phần mềm, giao thông hay cơ quan nhà nước, dù cả hai đều dùng chữ phồn thể. Chuyển đổi có nhận cụm từ có thể đổi một số thuật ngữ đó. Nó vẫn không viết lại giọng văn, trò đùa hay nghĩa pháp lý.
Ví dụ hàng ngày
| Tiếng Anh | Giản thể | Phồn thể | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Country | 国 | 國 | Giảm nét của một chữ thông dụng |
| Book | 书 | 書 | Dạng in đổi; từ vẫn là một |
| Horse | 马 | 馬 | Một chữ tượng hình sau thành nét khải thư |
| Door | 门 | 門 | Hình khung cửa được giản hóa |
| Language | 语言 | 語言 | Hai chữ, cả hai đều được chuyển |
| Study | 学习 | 學習 | Một từ hai chữ, không phải mục từ vựng mới |
| After / behind | 后 | 後 | Một chỗ gộp: giản thể 后 phủ hơn một chữ phồn thể |
| Hair | 头发 | 頭髮 | 发 là chỗ gộp; cụm từ giúp bộ chuyển chọn 髮 |
Độc giả biết một cột thường đoán được cột kia. Người sắp chữ không thể coi chúng hoán đổi được. Phông chữ, phương pháp nhập và chỉ mục tìm kiếm coi 国 và 國 là các điểm mã khác nhau.
Giáo dục, phông chữ và phần mềm hàng ngày
Trẻ em ở Trung Quốc đại lục học chữ giản thể trước. Trẻ em ở Đài Loan học chữ phồn thể trước. Biết chữ ở tuổi trưởng thành trong một hệ không tự động nghĩa là viết hệ kia thoải mái, không lỗi. Người đọc cả hai giỏi thường có bộ thứ hai nhờ gia đình, truyền thông hoặc học sau này.
Máy tính không “biết tiếng Trung” như một công tắc duy nhất. Chúng lưu điểm mã Unicode. Một phông có thể chứa glyph giản thể, glyph phồn thể, hoặc cả hai. Một bàn phím có thể đặt Pinyin để ra giản thể hoặc Zhuyin (bopomofo) để ra phồn thể ở Đài Loan. Nếu tệp đã hiện hộp hoặc mojibake, chuyển đổi sẽ không sửa. Sửa mã hóa và phông chữ trước.
Tìm kiếm và sắp xếp cũng tách. Một trang web chỉ lập chỉ mục chuỗi giản thể sẽ bỏ sót người dùng gõ truy vấn phồn thể, trừ khi trang lưu cả hai hoặc chuẩn hóa trên máy chủ. Đó là quyết định sản phẩm, không phải tai nạn phông chữ.
Chuyển đổi là cơ học
Một bộ chuyển như OpenCC thay chữ, và đôi khi từ vùng miền, bằng từ điển. Nó không hỏi câu nghĩa gì trong một nền văn hóa mới. Nó sẽ không biến khẩu hiệu Đại lục thành câu quảng cáo Đài Loan. Nó sẽ không biến tiếng Trung thành tiếng Anh. Về khác biệt đó, xem chuyển đổi và dịch thuật.
Quy tắc thực tế thì đơn giản:
- Quyết định ai sẽ đọc tệp.
- Chọn kiểu chuyển đổi OpenCC khớp.
- Chuyển văn bản hoặc tài liệu.
- Hiệu đính tên, tiêu đề và dòng pháp lý.
Để đổi một đoạn ngay, dùng bộ chuyển đổi văn bản. Để đổi tệp Word, Excel, PowerPoint, PDF hoặc TXT, dùng bộ chuyển đổi tài liệu.
Câu hỏi thường gặp
Giản thể và phồn thể có phải hai ngôn ngữ khác nhau không? Không. Chúng là chuẩn viết cho tiếng Trung. Các biến thể nói như Quan thoại và tiếng Quảng là câu hỏi khác.
Người đọc một hệ có đọc được hệ kia không? Thường là một phần, nhất là khi có ngữ cảnh và giáo dục. Đó không giống việc xuất bản bằng hệ kia mà không lỗi.
Tôi nên dùng hệ nào cho độc giả tiếng Trung toàn cầu? Không có một trang tiếng Trung toàn cầu duy nhất thỏa mọi vùng. Nhiều sản phẩm gửi giản thể cho đại lục và Singapore, và một bản phồn thể cho Đài Loan cùng một bản khác cho Hồng Kông.
Nếu tôi chuyển giản thể sang phồn thể rồi ngược lại, tôi có được tệp gốc không? Không phải lúc nào. Chữ đã gộp và thay cụm từ có thể đổi văn bản. Giữ tệp gốc.
Trang này có dịch tài liệu của tôi không? Không. Nó chuyển chữ (và một số từ vùng miền). Nghĩa, giọng và ngôn ngữ vẫn là tiếng Trung trừ khi bạn thuê người dịch.